Korelasyon ve nedensellik

Korelasyon, iki değişkenin birlikte değişme eğilimidir: biri artarken öteki de artıyorsa (ya da azalıyorsa) aralarında korelasyon vardır. Nedensellik ise bir değişkenin ötekindeki değişime doğrudan yol açmasıdır. Bilimin en temel uyarılarından biri, korelasyonun tek başına nedenselliği kanıtlamadığıdır.

İki şeyin birlikte değişmesinin pek çok farklı açıklaması olabilir. Bunlardan biri ortak bir üçüncü nedendir: yaz aylarında hem dondurma satışları hem de boğulma vakaları artar; ama dondurma boğulmaya yol açmaz, ikisini de sıcak hava artırır. Bir diğeri nedenin tersine işlemesidir: hastanede yatan hastaların daha fazla ilaç kullanması, ilaçların hastalığa neden olduğunu değil, hastaların ilaca ihtiyaç duyduğunu gösterir. Üçüncüsü ise saf rastlantıdır: yeterince çok veri karşılaştırıldığında, aralarında hiçbir bağ olmayan iki değişken (örneğin bir ülkedeki peynir tüketimi ile belirli bir mesleğin sayısı) şaşırtıcı derecede uyumlu görünebilir.

Bilim insanları bir ilişkinin nedensel olup olmadığını anlamak için çeşitli yollar kullanır. En güçlüsü, katılımcıların rastgele gruplara ayrıldığı deneylerdir. Deney yapılamadığında ise ilişkinin gücü, tutarlılığı, zamansal sırası (neden sonuçtan önce gelmeli), doz-yanıt ilişkisi ve biyolojik olarak açıklanabilirliği birlikte değerlendirilir. Sigara ile akciğer kanseri arasındaki nedensel bağ, insanlarda doğrudan deney yapılamadığı hâlde bu tür kanıtların birikmesiyle kesinleşmiştir. "X yiyenlerde Y daha az görülüyor" türündeki haberlerde, araştırmanın türünü sormak bu yüzden önemlidir.