52 terim

Sözlük

Yazılarımızda geçen terimler. Bir yazıda terimin üzerine gelince kısa tanımı görünür.

A

Antibiyotik direnci: Bakterilerin, kendilerini öldürmesi ya da çoğalmasını durdurması beklenen antibiyotiklere karşı dayanıklılık kazanması.
Astronomik birim: Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklığa dayanan birim: tam olarak 149.597.870,7 km. Güneş Sistemi'ndeki uzaklıklar için kullanılır.
Ay tutulması: Dünya'nın Güneş ile Ay arasına girmesiyle Ay'ın Dünya'nın gölgesine girmesi; yalnızca dolunayda olabilir ve gece yarısının tamamından izlenir.

Biyoçeşitlilik: Bir bölgedeki ya da Dünya'daki yaşamın genler, türler ve ekosistemler düzeyindeki çeşitliliği.

CRISPR: DNA'yı istenen noktadan hassas biçimde kesip değiştirmeye yarayan, bakterilerin bağışıklık sisteminden geliştirilmiş gen düzenleme yöntemi.

Deprem büyüklüğü: Bir depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçüsü; bir birimlik artış yaklaşık 32 kat daha fazla enerji demektir.
DNA: Canlıların kalıtsal bilgisini taşıyan, iki sarmal iplikten oluşan molekül: deoksiribonükleik asit.
Doğal seçilim: Çevrelerine daha iyi uyum sağlayan kalıtsal özelliklerin, taşıyıcılarının daha çok hayatta kalıp üremesiyle kuşaklar boyunca yaygınlaşması.

Ekinoks: Güneş'in gök ekvatorunu kestiği, gece ile gündüzün yaklaşık eşit olduğu an; yılda iki kez, mart ve eylülde gerçekleşir.
El Niño: Pasifik Okyanusu'nun doğu ve orta kesimlerindeki yüzey sularının birkaç yılda bir olağandan ısınmasıyla ortaya çıkan ve küresel hava düzenini etkileyen iklim olayı.

Fay: Yer kabuğunda, iki kaya kütlesinin birbirine göre kaydığı kırık yüzeyi; depremler faylarda oluşur.
Fosil: Geçmiş jeolojik çağlarda yaşamış canlıların kayaçlarda korunmuş kalıntıları ya da izleri.
Foton: Işığın ve tüm elektromanyetik ışımanın temel parçacığı; kütlesizdir ve boşlukta her zaman ışık hızıyla hareket eder.
Fotosentez: Bitkilerin, alglerin ve bazı bakterilerin ışık enerjisini kullanarak karbondioksit ve sudan şeker ve oksijen üretmesi.

Galaksi: Kütleçekimiyle bir arada duran milyarlarca yıldız, gaz, toz ve karanlık maddeden oluşan dev sistem.
Gen: DNA üzerinde, bir proteinin ya da işlevsel bir RNA molekülünün yapım bilgisini taşıyan bölüm; kalıtımın temel birimi.
Grafen: Karbon atomlarının bal peteği düzeninde dizildiği, tek atom kalınlığında son derece güçlü ve iletken malzeme.
Gündönümü: Güneş'in öğle vakti gökyüzündeki yüksekliğinin yılın en büyük ya da en küçük değerine ulaştığı an; yılın en uzun ve en kısa günleri.
Güneş tutulması: Ay'ın Dünya ile Güneş arasına girerek Güneş'i kısmen ya da tamamen örtmesi; yalnızca Yeni Ay evresinde olabilir.

Hakem değerlendirmesi: Bilimsel bir makalenin yayımlanmadan önce aynı alandaki bağımsız uzmanlarca incelenmesi.
Higgs bozonu: Temel parçacıklara kütle kazandıran Higgs alanıyla ilişkili parçacık; 2012'de CERN'de keşfedildi.
Hipotez: Bir olguyu açıklamak için öne sürülen, gözlem ve deneyle sınanabilecek, yanlışlanabilir önerme.

Işık yılı: Işığın boşlukta bir yılda aldığı yol: yaklaşık 9,46 trilyon kilometre. Bir zaman değil, uzaklık birimidir.

İstatistiksel anlamlılık: Bir araştırmada gözlenen farkın yalnızca rastlantıyla açıklanmasının ne kadar olası olmadığını gösteren ölçüt; çoğunlukla p değeriyle ifade edilir.
İzotop: Aynı elementin, çekirdeğindeki nötron sayısı farklı olan biçimleri; kimyasal olarak benzer, kütleleri farklıdır.

Kara delik: Kütlesi o kadar küçük bir hacme sıkışmış bir bölge ki kütleçekiminden ışık bile kaçamaz.
Karanlık madde: Işık yaymayan, soğurmayan ya da yansıtmayan ama kütleçekim etkisinden varlığı anlaşılan madde türü.
Karşı konum: Bir dış gezegenin, Dünya'dan bakıldığında Güneş'in tam karşısında bulunduğu an. Gezegen bu dönemde en parlak ve bütün gece görünürdür.
Katalizör: Kimyasal bir tepkimeyi kendisi tükenmeden hızlandıran madde; vücuttaki enzimler de birer katalizördür.
Korelasyon ve nedensellik: İki şeyin birlikte değişmesi (korelasyon), birinin ötekine neden olduğunu (nedensellik) tek başına kanıtlamaz.
Kuantum dolanıklık: İki ya da daha fazla parçacığın, aralarındaki uzaklık ne olursa olsun tek bir sistem gibi davrandığı kuantum durumu.
Kütleçekim dalgası: Büyük kütleli cisimlerin hızlanarak hareket etmesiyle uzay-zamanın dokusunda ışık hızıyla yayılan dalgalanmalar.

Levha tektoniği: Yerkürenin dış kabuğunun birbirine göre yavaşça hareket eden büyük levhalardan oluştuğunu açıklayan kuram.

Meteor yağmuru: Dünya bir kuyruklu yıldızın ya da asteroidin bıraktığı toz kuşağından geçerken gökyüzünde normalden çok sayıda meteor görülmesi.
Mikrobiyota: Bir ortamda, örneğin insan bağırsağında, birlikte yaşayan bakteri, mantar, virüs ve diğer mikroorganizmaların tümü.
mRNA aşısı: Vücut hücrelerine bir mikrobun zararsız bir proteinini geçici olarak ürettiren ve bağışıklık sistemini böylece eğiten aşı türü.

Nöron: Sinir sisteminin bilgi taşıyan temel hücresi; elektriksel ve kimyasal sinyallerle iletişim kurar.
Nötrino: Elektrik yükü olmayan, kütlesi çok küçük ve maddeyle neredeyse hiç etkileşmeyen temel parçacık; "hayalet parçacık" diye de anılır.
Nötron yıldızı: Büyük kütleli bir yıldızın çöken çekirdeğinden kalan, şehir büyüklüğünde ama Güneş'ten ağır, son derece yoğun yıldız kalıntısı.
Nükleer füzyon: Hafif atom çekirdeklerinin birleşerek daha ağır bir çekirdek oluştururken büyük miktarda enerji açığa çıkarması; Güneş'in enerji kaynağı.

Olay ufku: Bir kara deliğin çevresindeki geri dönüşsüz sınır: buradan içeri giren hiçbir şey, ışık bile, dışarı çıkamaz.

Ötegezegen: Güneş dışındaki bir yıldızın çevresinde dolanan gezegen. Bugüne dek 6.000'i aşkın ötegezegen doğrulandı.

Plasebo etkisi: Etkin madde içermeyen bir tedavinin, kişinin beklentisi ve tedavi ortamı nedeniyle belirtilerde gerçek bir iyileşme hissi yaratması.

Radyokarbon tarihleme: Organik kalıntılardaki radyoaktif karbon-14 miktarından, kalıntının yaşını yaklaşık 50.000 yıla kadar belirleme yöntemi.
Randomize kontrollü çalışma: Katılımcıların rastgele tedavi ve karşılaştırma gruplarına ayrıldığı, bir tedavinin etkisini sınamanın en güvenilir yollarından biri.

Sera etkisi: Atmosferdeki bazı gazların yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutarak gezegeni ısıtması; doğal bir olgudur, insan etkisiyle güçlenmiştir.
Standart Model: Bilinen temel parçacıkları ve kütleçekim dışındaki üç temel kuvveti açıklayan, deneylerle defalarca doğrulanmış kuram.
Süper ay: Ay'ın Dünya'ya en yakın olduğu döneme denk gelen dolunay; olağandan biraz büyük ve parlak görünür. Resmî bir astronomi terimi değildir.
Süpernova: Bir yıldızın yaşamının sonundaki dev patlama; kısa bir süre için bütün bir galaksi kadar parlayabilir.
Süperpozisyon: Bir kuantum sisteminin ölçülene kadar birden çok olası durumun bir bileşimi olarak bulunabilmesi.

Yapay sinir ağı: Beyindeki nöronlardan esinlenen, birbirine bağlı basit hesaplama birimlerinden oluşan ve verilerden öğrenen bilgisayar modeli.
Yarı gölge: Işık kaynağının yalnızca bir kısmının örtüldüğü, tam gölgeyi çevreleyen daha açık gölge bölgesi.