Kuantum dolanıklık

Kuantum dolanıklık, iki ya da daha fazla parçacığın durumlarının birbirine öyle bağlandığı bir olgudur ki parçacıklardan birinin ölçülmesi, ötekinin ölçüm sonucu hakkında kesin bilgi verir; üstelik bu, parçacıklar arasında ne kadar mesafe olursa olsun geçerlidir. Dolanık parçacıklar ayrı ayrı değil, ancak bir bütün olarak tanımlanabilir.

Einstein bu durumu "uzaktan ürkütücü etki" diye nitelemiş ve kuantum kuramının eksik olduğunu, parçacıkların ölçüm sonuçlarının aslında baştan belirlenmiş "gizli değişkenler" tarafından saptandığını savunmuştu. 1964'te John Bell, bu iki görüşün deneyle ayırt edilebileceğini gösteren bir eşitsizlik türetti. John Clauser, Alain Aspect ve Anton Zeilinger'in 1970'lerden itibaren yaptığı deneyler kuantum mekaniğinin öngörülerini doğruladı ve yerel gizli değişkenlerle açıklanamayan bir dünyayı ortaya koydu; üçü bu çalışmalarıyla 2022 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.

Dolanıklık, bilginin ışıktan hızlı iletilmesine izin vermez: bir ölçümün sonucu rastgeledir ve diğer taraftaki bilgiyi kullanmak için yine olağan bir iletişim kanalı gerekir. Buna karşın bugün geliştirilen pek çok teknolojinin temelinde dolanıklık yatar: dinlenmesi fiziksel olarak fark edilebilen kuantum şifreleme, kuantum bilgisayarlar ve ölçüm hassasiyetini artıran kuantum sensörler.