Levha tektoniği

Levha tektoniği, Dünya'nın en dıştaki katı katmanının (litosfer) tek parça değil, irili ufaklı bir düzine kadar büyük levhadan ve çok sayıda küçük levhadan oluştuğunu söyleyen kuramdır. Bu levhalar, altlarındaki sıcak ve yavaşça akabilen manto katmanının üzerinde, yılda birkaç santimetre gibi tırnaklarımızın uzama hızına yakın hızlarla hareket eder.

Levhaların birbiriyle karşılaştığı sınırlar, gezegenimizin en hareketli bölgeleridir. Uzaklaşan sınırlarda (örneğin Atlas Okyanusu'nun ortasındaki sırtta) yukarı çıkan magma yeni okyanus kabuğu oluşturur. Yaklaşan sınırlarda bir levha ötekinin altına dalar; bu bölgelerde derin okyanus çukurları, volkanlar ve büyük depremler görülür. İki kıtanın çarpıştığı yerlerde ise Himalayalar gibi büyük sıradağlar yükselir. Yanal sınırlarda levhalar birbirine sürtünerek yan yana kayar.

Kıtaların bir zamanlar birleşik olduğu fikri 1912'de Alfred Wegener tarafından "kıtaların kayması" olarak ortaya atıldı; ancak kıtaları neyin hareket ettirdiği açıklanamadığı için uzun süre kabul görmedi. 1960'larda okyanus tabanının yayıldığını gösteren kanıtlar, bu fikri bugünkü levha tektoniği kuramına dönüştürdü. Anadolu, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanında yer alır; Arap levhasının kuzeye itmesi Anadolu'yu batıya doğru sıkıştırarak Kuzey ve Doğu Anadolu faylarının oluşmasına yol açmıştır.