2 Ağustos 2027 Güneş tutulması: Türkiye'den saatler ve güvenli izleme

2 Ağustos 2027 Pazartesi günü Ay, Güneş ile Dünya'nın arasından geçerek bu yüzyılın en uzun tam Güneş tutulmalarından birini oluşturacak. NASA'nın tutulma kataloğuna göre tutulmanın en büyük evresi, Mısır'daki Luksor yakınlarında Türkiye saatiyle 13.06'da yaşanacak ve tam evre burada 6 dakika 23 saniye sürecek. Ay'ın gölge kuşağının genişliği yaklaşık 258 kilometre.

Tam tutulma kuşağı Atlas Okyanusu'ndan başlayarak İspanya'nın güney ucunu, Cebelitarık'ı, Fas'ı, Cezayir'i, Tunus'u, Libya'yı, Mısır'ı, Sudan'ın bir kısmını, Suudi Arabistan'ı, Yemen'i ve Somali'yi geçecek. Türkiye bu kuşağın kuzeyinde kalıyor; ancak ülkenin tamamından derin bir parçalı tutulma izlenebilecek.

Türkiye'den saatler

Tutulma Türkiye'de öğleye doğru batıdan başlar, yaklaşık iki buçuk saat sürer. Güneş bu saatlerde gökyüzünde yüksektedir; bu yüzden ufkun açık olması çoğu yerde sorun olmaz. Aşağıdaki tabloda "büyüklük", Güneş'in çapının Ay tarafından örtülen bölümünü gösterir. Batı ve güney illeri tam tutulma kuşağına daha yakın olduğu için en derin evreyi onlar yaşayacak.

Saatler timeanddate.com'un il merkezleri için yaptığı hesaplardan alınmıştır; il sınırları içindeki farklı noktalarda bir-iki dakikalık sapma olabilir. Tutulmanın Türkiye'den en derin görüleceği yerler Ege ve Akdeniz kıyılarıdır. Tam tutulmayı yaşamak isteyenler için Türkiye'ye en yakın seçenekler Mısır ve Libya.

Neden bu kadar uzun?

Tam tutulmanın süresi, Ay'ın Dünya'ya ne kadar yakın, Dünya'nın ise Güneş'ten ne kadar uzak olduğuna bağlıdır. Ağustos başında Dünya, Güneş'ten en uzak olduğu noktaya (temmuz başı) yakındır; bu yüzden Güneş gökte biraz daha küçük görünür. Ay ise yörüngesinin Dünya'ya yakın kesimindedir ve gökte daha büyük görünür. Ay'ın gölgesinin ekvatora yakın enlemlerden geçmesi de gölgenin yer yüzeyindeki hızını düşürür. Bu üç etken bir araya geldiğinde tam evre altı dakikayı aşar.

Gözlerinizi korumanın yolları

Parçalı tutulmada Güneş'in küçük bir kısmı bile açıkta kaldığı sürece ona çıplak gözle bakmak güvenli değildir. Retinaya odaklanan yoğun ışık, "güneş retinopatisi" denen kalıcı hasara yol açabilir ve bu sırada hiçbir ağrı hissedilmez. 2017'deki büyük Amerika tutulmasından sonra Utah'ta yapılan bir vaka incelemesinde, görme şikâyetiyle başvuran 27 kişiden altısında güneş retinopatisi bulguları saptandı; ortak bulgu görme alanının ortasındaki kör noktaydı.

1. Sertifikalı tutulma gözlüğü kullanın: Amerikan Astronomi Derneği'ne göre gözlük ISO 12312-2 uluslararası standardını karşılamalı. Kullanmadan önce çizik, delik ya da yırtık olup olmadığına bakın; hasarlıysa atın.
2. Güneş gözlüğüne güvenmeyin: En koyu güneş gözlüğü bile güvenli sınırın çok üzerinde ışık geçirir.
3. Dürbün, teleskop ve fotoğraf makinesinde filtre önde olmalı: Güneş filtresi aletin ön ucuna sağlam biçimde takılmalı. Tutulma gözlüğüyle filtresiz bir dürbünden ya da teleskoptan bakmak, yoğunlaşan ışık nedeniyle gözlüğü ve gözü anında yakabilir.
4. İğne deliği yöntemini deneyin: Bir kartona açtığınız küçük delikten geçen ışığı ikinci bir kartona düşürün; tutulmanın hilal biçimli görüntüsünü güvenle izlersiniz. Bir kevgirin delikleri ya da ağaç yaprakları arasından süzülen ışık da yere çok sayıda küçük hilal çizer.
5. Çocukları gözetim altında tutun: Çocukların gözlüğü doğru taktığından ve izleme sırasında çıkarmadığından emin olun.

Tutulma sırasında nelere dikkat edin?

Güneş'in çapının yüzde 50-75'i örtüldüğünde gün ışığı ilk bakışta pek değişmemiş gibi görünse de dikkatli bir gözlemci farkları fark eder. Işık, ince bulutlu bir günün ışığına benzer biçimde soluklaşır ve renkler biraz griye çalar. Gölgelerin kenarları alışılmadık derecede keskinleşir; ağaç yapraklarının arasından süzülen ışık, yere yüzlerce küçük hilal çizer. Açık havada termometre tutanlar, en büyük evreye doğru sıcaklıkta küçük bir düşüş de ölçebilir. Bu değişimleri her yarım saatte bir not almak ya da yapraklar altındaki hilalleri fotoğraflamak, tutulmayı güvenle belgelemenin keyifli yollarıdır.

Türkiye'den görülen son tam Güneş tutulması 29 Mart 2006'daydı ve Antalya'nın Side kıyıları dahil geniş bir kuşaktan izlenmişti. 2027 tutulması Türkiye'den tam olarak görülmeyecek olsa da öğle saatlerinde gökyüzünün belirgin biçimde soluklaşacağı, gölgelerin keskinleşeceği ve havanın bir miktar serinleyeceği etkileyici bir doğa olayı olacak. Doğru donanımla izlendiğinde ise hiçbir risk taşımıyor.