İstanbul Boğazı: Yüz binlerce leyleğin ve yırtıcı kuşun göç kapısı

Eylül ortasında açık bir günde İstanbul'un tepelerinden birinde gökyüzüne bakarsanız, başlangıçta toz zerrelerine benzeyen yüzlerce noktanın yavaş yavaş daireler çizerek yükseldiğini görebilirsiniz. Yakından bakıldığında bunlar ak leylekler, şahinler ve kartallardır. Kuzey ve Doğu Avrupa'daki üreme alanlarından Afrika'daki kışlaklarına giden bu kuşlar için İstanbul Boğazı, yolculuğun en kritik geçitlerinden biridir.

Boğaz'ın kuş göçündeki yeri yeni bir keşif değil. 2018'de Applied Ecology and Environmental Research dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre, Boğaz'daki yırtıcı kuş göçüne dair bilinen ilk kayıt 1555 ilkbaharına, Fransız doğa bilimci Pierre Belon'a ait. Belon, kuşları yerel doğancıların bildiği bir tepeden gözlemişti.

Süzülen kuşlar neden boğazları seçer?

Leylekler ve büyük yırtıcı kuşlar, binlerce kilometrelik göç yolculuklarını kanat çırparak yapsaydı çok fazla enerji harcardı. Bunun yerine güneşin ısıttığı karaların üzerinde yükselen sıcak hava sütunlarını, yani termalleri kullanırlar. Bir termalin içinde daireler çizerek yükselir, sonra süzülerek bir sonraki termale ilerlerler. Bu yöntem son derece verimlidir ama önemli bir kısıtı vardır: deniz yüzeyi kara kadar ısınmadığı için denizlerin üzerinde güçlü termaller oluşmaz.

Bu nedenle süzülen kuşlar uzun deniz geçişlerinden kaçınır ve kıtalar arasındaki en dar geçitlere yığılır. Batıda Cebelitarık Boğazı, doğuda ise İstanbul Boğazı ve Orta Doğu'daki kara köprüsü, Avrupa ile Afrika arasındaki göçün ana darboğazlarıdır. Karadeniz'in batı kıyısını izleyen kuşlar İstanbul'da toplanır, Boğaz'ı geçer ve Anadolu üzerinden güneye devam eder.

Sayımlar ne gösteriyor?

Boğaz'daki göçün en kapsamlı ilk sayımlarından biri 1966 sonbaharında yapıldı. Ibis dergisinde 1968'de yayımlanan çalışmada, Boğaz'ın güney ucundaki Küçük Çamlıca'dan 14 Temmuz - 8 Kasım arasında gözlem yapan araştırmacılar 207.145 ak leylek, 6.194 kara leylek, 12.949 şahin, 8.997 arı şahini ve 4.309 "benekli" kartal saydı. Araştırmacılar yırtıcıların en büyük akınlarının hafif kuzeydoğu rüzgârlı günlerde, leyleklerinkinin ise güney bileşenli hafif rüzgârlı günlerde görüldüğünü not etti.

İlkbahar göçü ise uzun süre daha az incelendi; çünkü sonbaharda iyi bir gözlem yeri olan tepeler, kuşların ters yönde geçtiği ilkbaharda o kadar verimli değil. İstanbul Kuş Gözlem Topluluğu'nun 2007 ilkbaharında Sarıyer çevresinde yürüttüğü sayımda en çok görülen türler 44.566 ak leylek, 23.954 şahin, 7.036 küçük orman kartalı ve 3.653 arı şahiniydi. Çalışma, bu bölgenin nesli tehlike altındaki bozkır kartalı ve küçük akbaba için de bir geçiş noktası olduğunu gösterdi.

İki sayımın gözlem yerleri, süreleri ve yöntemleri farklı olduğu için rakamları doğrudan karşılaştırıp türlerin azaldığı ya da arttığı sonucuna varmak doğru olmaz. Ancak her iki çalışma da Boğaz'ın her mevsim on binlerce süzülen kuşun geçtiği bir darboğaz olduğunu açıkça gösteriyor.

Göçü nereden ve ne zaman izleyebilirsiniz?

• Sonbahar: Ağustos sonundan ekim başına kadar. Leylek göçü ağustos sonu ve eylül başında, yırtıcıların çoğu eylül boyunca yoğunlaşır. Çamlıca tepeleri geleneksel gözlem noktalarıdır.
• İlkbahar: Mart ortasından mayısa kadar. Kuşlar Asya yakasından Avrupa yakasına geçer; Sarıyer çevresindeki tepeler bu mevsimde daha verimli.
• Saat: Termallerin oluşması için havanın ısınması gerektiğinden göç genellikle sabahın geç saatlerinde başlar ve öğleden sonra yoğunlaşır.
• Donanım: 8x ya da 10x büyütmeli bir dürbün, şapka ve güneş kremi yeterli. Bir kuş rehberi kitabı ya da uygulaması türleri ayırt etmeye yardımcı olur.

Göç yolundaki tehlikeler

Doğa Derneği, süzülen kuşların göç yolları üzerinde pek çok tehdit bulunduğuna dikkat çekiyor. Uygun olmayan yerlere kurulan rüzgâr türbinleri ve enerji nakil hatları, iri kanatlı kuşlar için çarpma ve elektrik çarpması riski oluşturuyor. Boğaz'ın kuzeyindeki ormanların ve tepelerin yapılaşmaya açılması da kuşların dinlenme ve termal oluşturan alanlarını daraltıyor. Kuşların izlediği rotaları ve geçiş yoğunluğunu ortaya koyan düzenli sayımlar, bu nedenle yalnızca bilimsel merakın değil, doğru planlama kararlarının da temel verisi.

Kuş gözlemcilerinin her yıl tutarlı yöntemlerle yaptığı sayımlar, onlarca yıl sonra türlerin nasıl değiştiğini anlamamızı sağlayan en değerli kaynaklardan biri. Göçü izlemeye gelen herkes, gözlemlerini bu kayıtları tutan dernek ve topluluklarla paylaşarak bu bilgi birikimine katkıda bulunabilir.