Bellek nasıl çalışır, neden unuturuz? Bilimin önerdiği öğrenme yöntemleri

1953'te ABD'de, ağır sara nöbetleri çeken 27 yaşındaki bir genç ameliyat edildi. Cerrah William Scoville, nöbetleri durdurmak için beynin iki yanındaki şakak loblarının iç kısmını, hipokampusu da içeren bölgeyi çıkardı. Nöbetler büyük ölçüde azaldı, ama beklenmedik bir şey oldu: Hasta, ameliyattan sonra yaşadığı hiçbir şeyi kalıcı olarak hatırlayamıyordu. Bilim dünyasında uzun yıllar yalnızca baş harfleriyle, H.M. olarak tanınan Henry Molaison, sinirbilim tarihinin en çok incelenen hastası oldu.

Belleğin adresi: Hipokampus

Scoville ve psikolog Brenda Milner, 1957'de Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry'de yayımladıkları makalede, hipokampusun her iki yandan da hasar görmesinin yakın dönem belleğinin kaybına yol açtığını anlattı. H.M.'nin zekâsı, dil becerisi ve ameliyattan çok önceki anıları büyük ölçüde korunmuştu. Bir sohbeti sürdürebiliyordu, ama birkaç dakika sonra sohbeti ve karşısındaki kişiyi unutuyordu.

Sonraki yıllarda Milner, H.M.'nin bir şekli aynada bakarak çizmek gibi yeni el becerilerini her gün geliştirebildiğini, ama bu görevi daha önce yaptığını hiç hatırlamadığını gösterdi. Bu gözlem, belleğin tek bir sistem olmadığını ortaya koydu: Olayları ve bilgileri bilinçli olarak hatırlamamızı sağlayan bellek hipokampusa dayanıyordu; bisiklet sürmek gibi beceriler ise başka beyin sistemleriyle öğreniliyordu.

Bellek araştırmacıları bugün kabaca üç aşamadan söz ediyor. İlk aşama kodlama: dikkat ettiğimiz bilgi, birlikte etkinleşen sinir hücresiSinir sisteminin bilgi taşıyan temel hücresi; elektriksel ve kimyasal sinyallerle iletişim kurar. gruplarının oluşturduğu bir örüntü olarak kaydedilir. İkinci aşama pekiştirme: bu kırılgan kayıt, saatler ve günler içinde sinaps bağlantılarının güçlenmesiyle daha dayanıklı hâle gelir. Üçüncü aşama geri çağırma: bilgiye ihtiyaç duyduğumuzda örüntü yeniden etkinleşir. Bu aşamaların herhangi birindeki aksaklık, "unuttum" dediğimiz duruma yol açabilir; çoğu zaman sorun bilginin kaybolması değil, ona ulaşılamamasıdır.

Unutma eğrisi

Unutmanın ilk sistematik incelemesini 1880'lerde Alman psikolog Hermann Ebbinghaus yaptı. Ebbinghaus, anlamı olmayan hece listelerini ezberledi ve farklı sürelerin ardından ne kadarını hatırladığını ölçtü. Sonuç, bugün "unutma eğrisi" olarak bilinen tabloydu: Öğrenilen bilginin önemli bir bölümü ilk saatler ve günler içinde hızla kayboluyor, kalan kısım ise daha yavaş unutuluyordu.

Unutmak bir kusur gibi görünse de beyin için bir gereklilik. Her gün karşılaştığımız sayısız ayrıntının tamamını saklamak hem imkânsız hem de işlevsiz olurdu. Beyin, tekrar karşılaştığımız ve önemli olduğuna işaret eden bilgileri güçlendirirken ötekileri zayıflatıyor. Araştırmalar ayrıca bir anının her hatırlanışında yeniden kaydedildiğini ve bu sırada değişebildiğini gösteriyor. Bu yüzden emin olduğumuz anılar bile zamanla ayrıntılarında yanılabiliyor.

Bilimin önerdiği iki öğrenme yöntemi

1. Aralıklı tekrar. Ebbinghaus'un da fark ettiği gibi, tekrarları zamana yaymak tek oturumda yoğun çalışmaktan çok daha etkilidir. 2006'da Psychological Bulletin'de yayımlanan kapsamlı bir meta analiz, 184 makaledeki 317 deneyi bir araya getirerek bu "aralıklı çalışma etkisini" inceledi. Analize göre aynı toplam çalışma süresi aralıklarla dağıtıldığında bilgiler çok daha uzun süre akılda kalıyor. Dahası, en uygun aralık bilginin ne kadar süre hatırlanması gerektiğine bağlı: Bir şeyi aylar sonra hatırlamak istiyorsanız, tekrarların arasını da açmanız gerekiyor.

2. Kendini sınama. Pek çok öğrencinin en çok kullandığı yöntem, notları ya da kitabı yeniden okumaktır. Ama 2006'da Psychological Science'ta yayımlanan deneyler, bilgiyi hatırlamaya çalışmanın, yani kendini sınamanın, yeniden okumaktan daha kalıcı bir öğrenme sağladığını gösterdi. Deneylerde metni tekrar tekrar okuyan öğrenciler kısa vadede kendilerini daha hazır hissetti; ancak birkaç gün sonra yapılan testte, metni okuduktan sonra hatırladıklarını yazmaya çalışan öğrenciler belirgin biçimde daha başarılı oldu.

• Bir konuyu öğrendikten sonra ertesi gün, birkaç gün sonra ve bir hafta sonra kısa tekrarlar planlayın.
• Kitabı kapatıp hatırladıklarınızı yazın ya da yüksek sesle anlatın; sonra eksiklerinize bakın.
• Soru-cevap kartları hazırlayın; bildiğinizden emin olduğunuz kartları daha seyrek, zorlandıklarınızı daha sık çalışın.
• Çalıştıktan sonra yeterince uyuyun: uyku, yeni bilgilerin kalıcı belleğe aktarılmasına yardım eder.

Bu yöntemler yalnızca öğrenciler için değil, yeni bir dil öğrenen, bir meslek sınavına hazırlanan ya da bir enstrüman çalışan herkes için geçerli. Ortak noktaları, öğrenmeyi biraz daha zorlaştırarak beynin bilgiyi daha derinlemesine işlemesini sağlamaları.