Türkiye'nin uzay yolculuğu: Astronotlar, uydular ve sıradaki hedefler

Türkiye'de uzay çalışmaları uzun yıllar boyunca büyük ölçüde haberleşme ve gözlem uydularının satın alınmasıyla sınırlı kaldı. Son on yılda bu tablo belirgin biçimde değişti: 2018'de Türkiye Uzay Ajansı (TUA) kuruldu, 2021'de on hedefli Milli Uzay Programı açıklandı ve 2024 yılı, programın en görünür başarılarının art arda geldiği bir yıl oldu.

Bu yazıda Türkiye'nin insanlı uzay uçuşları, yerli uydu üretimi ve önümüzdeki hedefler hakkında bilinenleri, resmî kaynaklara ve görev kayıtlarına dayanarak bir araya getiriyoruz.

Ax-3: İlk Türk astronot Uzay İstasyonu'nda

Alper Gezeravcı, Axiom Space şirketinin düzenlediği Ax-3 göreviyle Türkiye'nin ilk astronotu oldu. Görev, 18 Ocak 2024'te Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden bir Falcon 9 roketiyle fırlatıldı; Dragon kapsülü 20 Ocak'ta Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi. Mürettebatta Gezeravcı'nın yanı sıra komutan Michael López-Alegría, İtalyan pilot Walter Villadei ve İsveçli astronot Marcus Wandt vardı. Ekip, yaklaşık üç hafta süren görevin sonunda 9 Şubat 2024'te Florida açıklarında okyanusa indi.

Gezeravcı'nın görevi, Milli Uzay Programı kapsamındaki Türk Astronot ve Bilim Misyonu'nun bir parçasıydı. Uzay istasyonunda geçirdiği, hava koşulları nedeniyle planlanandan biraz uzayan iki haftayı aşkın süre boyunca 13 bilimsel deney yürüttü. Bu deneyler, TÜBİTAK'ın Haziran 2022'de açtığı bilim misyonu çağrısına gelen projeler arasından TUA ve TÜBİTAK UZAY uzmanlarından oluşan bir komisyonca seçildi.

Deneyler neyi araştırdı?

Seçilen deneyler dört ana alana yayılıyordu: biyoloji ve biyoteknoloji, fizik, teknoloji ve insan araştırmaları. Örneğin Tuz Gölü çevresinde yetişen ve tuzlu ortama dayanıklı bitkilerin mikro kütleçekim ortamındaki davranışı, ağırlıksız ortamda katı ve sıvıların nasıl karıştığı ve uzay ortamının insan vücudu üzerindeki bazı etkileri incelendi.

Uzayda deney yapmanın değeri, Dünya'da yerçekiminin gizlediği süreçleri ortaya çıkarmasında yatıyor. Ağırlıksız ortamda sıvılar farklı davranır, hücreler farklı tepki verir, insan vücudu kas ve kemik kaybı gibi değişimler yaşar. NASA'nın bir astronotu bir yıl uzayda tutup ikiz kardeşiyle karşılaştırdığı ünlü İkizler Çalışması, uzun süreli uzay uçuşunun genDNA üzerinde, bir proteinin ya da işlevsel bir RNA molekülünün yapım bilgisini taşıyan bölüm; kalıtımın temel birimi. ifadesinden bağışıklık sistemine kadar pek çok alanda değişikliklere yol açtığını göstermişti. Kısa süreli görevlerdeki deneyler de bu bilgi birikimine katkıda bulunuyor ve gelecekteki uzun görevler için gereken önlemlerin tasarlanmasına yardımcı oluyor.

İkinci astronot: Tuva Cihangir Atasever

Türkiye'nin ikinci astronotu Tuva Cihangir Atasever, Ax-3 görevinde yedek astronot olarak eğitim almıştı. Atasever, 8 Haziran 2024'te Virgin Galactic şirketinin Galactic 07 uçuşuyla ABD'nin New Mexico eyaletinden yörünge altı bir araştırma uçuşu gerçekleştirdi. Yörünge altı uçuşlarda araç uzayın sınırını geçip birkaç dakikalık ağırlıksızlık sağlar, ancak yörüngeye oturmadan geri döner. Atasever bu uçuşta, bir kısmı uçuş giysisine yerleştirilen yükler aracılığıyla, çeşitli deneyler yürüttü.

Türksat 6A: Yerli üretim ilk haberleşme uydusu

2024'ün bir diğer önemli adımı, Türksat 6A'nın fırlatılmasıydı. Uydu, 9 Temmuz 2024'te ABD'den bir Falcon 9 roketiyle uzaya gönderildi ve TÜBİTAK'ın duyurusuna göre bir dizi yörünge manevrasının ardından 42° Doğu boylamındaki görev konumuna yerleşti. Türksat 6A'yı önemli kılan, Türkiye'de yerli imkânlarla tasarlanıp üretilen ilk haberleşme uydusu olması. Önceki Türksat uyduları yurt dışındaki üreticilere yaptırılmıştı.

Kendi haberleşme uydusunu üretebilmek, uzay endüstrisinde önemli bir eşik sayılır. Uydu platformu, yük sistemleri, test altyapısı ve yer istasyonları gibi pek çok alanda yerli mühendislik birikimi gerektirir. Bu birikim, ilerideki gözlem, bilim ve keşif görevleri için de temel oluşturur.

Uydu ve astronot görevlerinin görünmeyen bir boyutu da eğitim ve insan kaynağı. Uzay sistemleri; malzeme, elektronik, yazılım, iletişim ve biyoloji gibi pek çok disiplinden mühendis ve bilim insanını aynı projede buluşturur. Üniversitelerdeki uzay ve havacılık bölümleri, öğrenci uydusu yarışmaları ve bilim misyonu çağrıları, bu alanda çalışacak yeni kuşakların yetişmesi açısından en az fırlatmalar kadar önemli.

Sıradaki hedefler

Milli Uzay Programı; Ay'a ulaşan bir görev, yerli fırlatma kapasitesi, uzay limanı ve küresel bir uydu markası gibi iddialı hedefler içeriyor. Bu hedeflerin zaman çizelgeleri zaman içinde güncellendi ve bazıları teknik açıdan uzun soluklu çalışmalar gerektiriyor. Önümüzdeki dönemde izlenmesi gereken başlıklar şunlar:

• Ay'a gönderilmesi planlanan yerli uzay aracının geliştirme ve test aşamaları,
• Sonda roketleri ve yerli fırlatma sistemlerine yönelik deneme uçuşları,
• Yeni nesil yer gözlem ve haberleşme uydularının üretimi,
• Uluslararası iş birlikleri ve gelecekteki insanlı uçuş fırsatları.

Uzay programlarında takvimlerin kayması dünyanın her yerinde olağan; bu yüzden hedeflerin yanında gerçekleşen somut adımları izlemek, gelişmeyi değerlendirmenin en sağlıklı yolu. 2024'te atılan adımlar, Türkiye'nin uzayda artık yalnızca bir alıcı değil, üreten ve deney yapan bir ülke olma yolunda ilerlediğini gösteriyor.